Sau khi kiếm được 15 tỷ và rút lui, Bain để lại cho Kioxia câu hỏi cuối cùng: Làm thế nào để tránh bị tụt lại phía sau trong "cuộc chơi đốt tiền" của Samsung và SK Hynix?

Theo thông tin từ ứng dụng tài chính Zhihui (Zhihui Tài chính APP), trong làn sóng đầu tư toàn cầu bùng nổ trong lĩnh vực phần cứng trí tuệ nhân tạo (AI), số phận của nhà sản xuất chip Nhật Bản Kioxia đã có bước ngoặt kịch tính. Khi nhu cầu lưu trữ dữ liệu của các mô hình AI như ChatGPT của OpenAI và các AI khác tăng mạnh, thị trường chip flash dùng để cung cấp bộ nhớ cần thiết đang phát triển nhanh chóng. Xu hướng này đã thúc đẩy giá cổ phiếu Kioxia trở thành thành phần có hiệu suất tốt nhất trong chỉ số MSCI toàn cầu năm 2025, với giá trị vốn hóa thị trường trong đầu năm nay từng vượt qua gã khổng lồ ô tô Toyota trong một thời gian ngắn. Dựa trên dự báo báo cáo tài chính sẽ công bố vào thứ Sáu tuần này, lợi nhuận hoạt động quý của Kioxia dự kiến sẽ tăng gấp 30 lần so với cùng kỳ năm trước, thậm chí còn vượt quá tổng lợi nhuận công ty đạt được trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3 năm nay.

Tuy nhiên, cú lội ngược dòng ngoạn mục này – theo tiết lộ từ người trong cuộc, đã mang lại khoảng 15 tỷ USD lợi nhuận thoái vốn cho quỹ đầu tư tư nhân Bain Capital tại Nhật Bản, trở thành vụ thoái vốn cổ phần tư nhân lớn nhất từ trước tới nay của nước này – đang phải đối mặt với thử thách mới. Do lo ngại gia tăng về việc liệu các ông lớn công nghệ có thể duy trì chi tiêu vốn ở mức cao hay không, cổ phiếu Kioxia đã giảm 18% vào thứ Ba, trở thành trường hợp điển hình mới nhất trong làn sóng chốt lời của các cổ phiếu liên quan đến bộ nhớ gần đây. Công ty Nhật Bản này giờ đây cần chứng minh rằng mình không chỉ là người được hưởng lợi tình cờ từ tình trạng thiếu hụt cung ứng do AI thúc đẩy.

Giáo sư Atsushi Asai thuộc Trường Kinh doanh Đại học Waseda chỉ ra: “Một số người cho rằng làn sóng AI hiện tại là một bong bóng, cũng có những lo ngại rằng sự trỗi dậy của AI Trung Quốc có thể nhanh chóng biến mô hình kinh doanh AI thành hàng hóa thương mại hóa.” Nhưng ông nhấn mạnh rằng, đối với Kioxia, kỷ nguyên AI đồng nghĩa với việc đảm bảo quy mô vẫn là yếu tố then chốt. “Khả năng nắm bắt thị trường, ra quyết định đầu tư sáng suốt và hành động nhanh chóng sẽ cực kỳ quan trọng.”

Trong lĩnh vực bộ nhớ flash dùng cho trung tâm dữ liệu cao cấp, Kioxia đang chịu áp lực kép từ cả khách hàng và cổ đông, vừa phải mở rộng sản xuất, vừa phải chống lại các đòn tấn công công nghệ từ hai gã khổng lồ bộ nhớ Hàn Quốc là SK hynix và Samsung Electronics. Còn ở thị trường tiêu dùng, các đối thủ nhỏ chi phí thấp như YMTC cũng tích cực tăng sản lượng.

Nhà đầu tư cá nhân kiêm chuyên gia tư vấn Nobuyuki Takezawa, người từng tham dự Đại hội cổ đông thường niên tháng 6 của Kioxia, chia sẻ: “Tôi nghĩ Kioxia có thể đầu tư nhiều hơn nữa. Nhưng xét đến những sai lầm mà họ gặp phải trong quá khứ, ai có thể trách họ đây?” Ông thẳng thắn cho biết mình chỉ mới đầu tư vào Kioxia từ đầu năm nay nhưng lãi trên sổ sách đã lên đến hàng chục triệu Yên.

Từ “sống tiết kiệm” thành tăng vọt thị giá

Cốt lõi của vấn đề là liệu Kioxia có thể duy trì đà phát triển trong một ngành mà quyền định giá luôn xuất phát từ cam kết vốn khổng lồ và đổi mới công nghệ hay không. Sau nhiều năm gặp áp lực tài chính và chính sách thắt lưng buộc bụng, nếu các đối thủ mạnh dạn đầu tư lớn trong cơn sốt AI, Kioxia có thể đối diện nguy cơ tụt lại vì quá thận trọng. Tình thế của họ phản ánh thực tế rộng hơn trong chuỗi cung ứng công nghệ: Dù hoài nghi về nhu cầu dài hạn vẫn còn, chi phí để theo kịp cuộc đua AI vẫn không ngừng leo thang. Người phát ngôn Kioxia trả lời yêu cầu bình luận rằng, công ty sẽ tiếp tục thực hiện các khoản đầu tư vốn “phù hợp” dựa trên nhu cầu khách hàng và xu hướng thị trường.

Nhiều người cho rằng sự thành công hiện tại của Kioxia là nhờ công lao của cố Chủ tịch kiêm CEO cũ Yasuo Naruke. Vị lãnh đạo xuất thân kỹ sư này từng đứng đầu việc tách Kioxia ra khỏi Tập đoàn Toshiba và từ chức vào năm 2020 do bệnh tật. Ông Naruke từ lâu đã thất vọng với việc Toshiba từ chối đầu tư cho mảng kinh doanh bộ nhớ chủ chốt và dùng bộ phận này để bù lỗ cho mảng hạt nhân. Để bảo vệ quyền tự chủ, ông đã từ chối đề xuất mua lại từ Western Digital và Foxconn, thay vào đó ủng hộ thương vụ thâu tóm trị giá 18 tỷ USD do Bain Capital dẫn đầu vào năm 2018.

Dưới sự dẫn dắt của liên danh Bain, công ty mới đổi tên thành “Kioxia” (ghép từ tiếng Nhật “ký ức” và tiếng Hy Lạp “giá trị”), đồng thời đẩy mạnh mở rộng hai nhà máy tại Yokkaichi và Kitakami. Theo đồng nghiệp cũ và giới phân tích, ngay cả khi đặt nền móng cho tăng trưởng, ông Naruke vẫn giữ “tinh thần bao vây”. Để nhắc nhở đội ngũ về sự thất thường của thị trường và tầm quan trọng của kỷ luật tài chính, ông giữ một cầu thang máy tại văn phòng Yokkaichi – từng bị tắt trong giai đoạn khó khăn để tiết kiệm điện – không cho hoạt động trở lại.

Do không thể so kè ngân sách thiết bị hàng tỷ USD với các đối thủ lớn, các kỹ sư Kioxia phải dựa vào các thiết kế sáng tạo để “vắt” hiệu năng cao từ các thiết bị giá rẻ. Văn hóa “đổi mới tiết kiệm” này đã trở thành bí kíp sống còn của công ty.

Theo nguồn tin nội bộ, ngay cả kỳ vọng ban đầu của Bain với thương vụ này cũng tương đối khiêm tốn, một phần vì xem đây là cách tạo ảnh hưởng để đối đầu với các đối thủ như KKR và Carlyle trong các thương vụ mua lại tại Nhật. Người phát ngôn Bain cho biết quỹ này nhìn nhận tiềm năng dài hạn của ngành bộ nhớ từ đầu, nhưng từ chối bình luận thêm về lợi tức đầu tư của Kioxia, quỹ đã thoái hết vốn vào tháng 6 vừa qua.

Khi Kioxia cuối cùng tiến hành niêm yết vào tháng 12 năm 2024, giá trị công ty chỉ đạt 5,6 tỷ USD, chưa bằng một phần ba giá mua ban đầu.

Bước ngoặt xảy ra vào năm 2025, khi các tập đoàn như Meta, Amazon và Google chạy đua đảm bảo nguồn cung lưu trữ nhằm phục vụ nhu cầu AI ngày càng tăng. SK hynix, Samsung và Micron lại dồn lực vào cuộc đua bộ nhớ băng thông cao (một dạng DRAM), dẫn đến tình trạng thiếu hụt bộ nhớ dùng làm cache dữ liệu lớn. Công nghệ NAND tiết kiệm điện của Kioxia lúc đó xuất hiện như giải pháp kịp thời.

Trớ trêu thay, chính khoảng thời gian “chật vật” trước đây đã giúp Kioxia có lợi thế. Do bị buộc tập trung nguồn lực eo hẹp, Kioxia đã bám sát mục tiêu hiệu suất năng lượng và mật độ lưu trữ – đáp ứng chính xác yêu cầu từ các trung tâm dữ liệu về tiết diện lắp đặt và giới hạn điện năng với nhà cung cấp công nghệ. Điều này giúp Kioxia sở hữu quyền định giá mạnh. Tháng 1 năm nay, Kioxia gia hạn thỏa thuận cho phép SanDisk sử dụng công nghệ được cấp bằng sáng chế ở nhà máy Yokkaichi đến tận năm 2034. Theo thỏa thuận mới, SanDisk chấp thuận trả 1,165 tỷ USD trong bốn năm tới, lần đầu tiên trong hàng chục năm hợp tác, SanDisk đồng ý trả phí premium cho Kioxia.

Dù kiếm “lộc trời ban”, ban lãnh đạo Kioxia vẫn bị ám ảnh bởi các cú sụp đổ thị trường trước đây. CEO Koji Ota hồi đầu tháng 7 cảnh báo rằng đánh giá sai nhu cầu AI có thể dễ dàng dẫn đến “thừa cung và giá cả sụp đổ” trên thị trường. Tuy nhiên, trong ngành chip cạnh tranh khốc liệt như hiện nay, sự thận trọng này cũng tiềm ẩn nguy cơ: tụt lại phía sau có nghĩa là các đối thủ sẽ cung cấp bộ nhớ dung lượng cao với giá rẻ hơn, ép biên lợi nhuận và khả năng tái đầu tư của Kioxia.

Khó khăn “chạy đua vũ trang” trong xu thế AI

Ở mảng tiêu dùng, quan hệ đối tác bền chặt lâu dài giữa Kioxia và Apple đang bị YMTC thách thức. Apple từng định mua hàng từ nhà sản xuất Trung Quốc này, nhưng bị chính quyền Trump ngăn cản. Theo dữ liệu từ Counterpoint, thị phần NAND tổng thể của YMTC cũng đang tăng dần từ năm ngoái đến nay.

Việc tụt hậu về năng lực sản xuất hoặc công nghệ có thể khiến khách hàng chuyển sang phương án khác. Theo nguồn tin, đồng sáng lập Nvidia, Jensen Huang, gần đây khi gặp nhà đầu tư tại Tokyo, đã gửi thông điệp ngầm: nếu tình trạng thiếu bộ nhớ tiếp diễn, Nvidia có thể thay đổi thiết kế để giảm phụ thuộc vào các linh kiện khan hiếm.

Để tránh bị “qua mặt”, Kioxia đang cung cấp các mẫu flash nhanh được thiết kế đặt cạnh GPU Nvidia trong máy chủ AI nhằm nâng cao hiệu năng. Nhưng ngay cả khi có đổi mới, Kioxia vẫn bất lợi trong cuộc đua chi tiêu vốn. Yoshihiro Kobayashi, Phó trưởng nhóm nghiên cứu Itochu, nhận định Samsung và SK hynix hưởng lợi từ sự kiểm soát của gia tộc và mối quan hệ chặt chẽ giữa cổ đông lớn và chính phủ, qua đó nhận được hỗ trợ tài chính quy mô lớn, vượt xa Kioxia vốn thường e ngại các khoản đầu tư mạo hiểm lớn.

Một lo ngại khác là, tính đến tháng 6 năm nay, SK hynix – thành viên trong liên danh Bain – vẫn sở hữu 14% cổ phần Kioxia, xung đột lợi ích tiềm ẩn này đã được Kioxia nêu trong báo cáo thường niên như một yếu tố rủi ro.

Khoảng thời gian “đuổi kịp” thị phần không còn nhiều. Đầu tháng này, Samsung đã bắt đầu sản xuất hàng loạt ổ đĩa lưu trữ trung tâm dữ liệu phục vụ nền tảng Vera Rubin sắp ra mắt của Nvidia. Các nhà phân tích trong ngành cho rằng Kioxia cần sớm sản xuất hàng loạt sản phẩm tiên tiến của mình và ký hợp đồng dài hạn với các khách hàng như Nvidia. Satoru Saito – chuyên gia phân tích cao cấp của Chứng khoán Iwai Cosmo – nhận xét: “Vượt lên đối thủ, biến công nghệ của bạn thành chuẩn thực tế, điều đó rất quan trọng.”

Ở cấp độ HĐQT, đã xuất hiện những dấu hiệu cho thấy tham vọng này đang hồi sinh. Koji Ota phát biểu tại Đại hội cổ đông: “Chúng tôi là người sáng chế ra bộ nhớ NAND, nhưng đáng tiếc, chúng tôi không còn đứng đầu nữa. Tôi không biết còn mất bao lâu, nhưng tôi mong được chứng kiến ngày chúng tôi trở lại vị trí dẫn đầu.”