İran ABŞ ordusunun dəniz qüvvələrinin böyük ölçüdə geri çəkildiyini bildirir, Hörmüzdə bir gündə 6 gəmi hücuma məruz qaldı, Husi silahlı qüvvələri Saudi Aramco-nun neft obyektlərini “qanuni hədəf” adlandırır.

Yaxın Şərqdəki hərbi əməliyyatlar davam edir, Hörmüz boğazında dəniz daşımaları üçün risk zəifləməz şəkildə artıb və Qırmızı dəniz istiqamətindən gələn təhdid Səudiyyə Ərəbistanının enerji obyektlərinə də yayılır. İran bir tərəfdən bildirir ki, ABŞ-ın dəniz qüvvələri öz dəniz sərhədlərindən xeyli uzaqlaşıb, digər tərəfdən isə “qanunsuz” hesab etdiyi gəmilərə hücumları davam etdirir. Mediaya görə, son iki həftə ərzində Hörmüz boğazı və ətraf sularında 24 gəmi hücuma məruz qalıb, yalnız ötən bazar günü 6 gəmi zərər görüb; bu, münaqişənin başlanmasından bəri ən ciddi hücumlarıdır.

İran mediasının yerli vaxtla 13-də, çərşənbə axşamı verdiyi məlumata əsasən, İran dəniz qüvvələri bildirir ki, gəmi izləmə sistemini söndürüb, Hörmüz boğazının şərq sularında keçmək istəyən “qanunsuz” tankerdən həmin gün zərər görüb və yanıb. İran tərəfi bildirir ki, dəniz qüvvələri həmin gəminin kimliyini təsdiqləyib, lakin əlavə detallar açıqlanmayıb. Xəbərlərdə İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsünün bazar ertəsi çıxışı qeyd olunur, burada ABŞ-ın boğazın yenidən açılması təklifinə veriləcək cavabın müzakirə olunduğu və boğazın açılması şərtlərinin dəyişmədiyi bildirilir.

İkinci risk xətti Qırmızı dəniz və ətraf tərəfindəndir. Azərbaycan Qlobal Qəzetinin məlumatına görə, Husilər 13-də Səudiyyə Ərəbistanına məxsus Aramco-nun neft obyektlərini “qanuni hücum hədəfi” olaraq göstərib və həmin obyektlərin ətrafında çalışan işçiləri və sakinləri uzaqlaşmağa çağırıb. Bu, bölgədə enerji riskinin artıq yalnız Hörmüz boğazı deyil, həm də Səudiyyə Ərəbistanının neft istehsalı, emalı və ixrac obyektlərinə yayılacağını göstərir.

ABŞ dəniz qüvvələrinin gəmiləri dəyişir, Yaxın Şərqdə “Washington” gəmisi qalır

Azərbaycan Dövlət Televiziyasının xəbərinə görə, İran dəniz qüvvələrinin komandan müavini Faramaz Bemani 12-də bildirib ki, ABŞ-ın dəniz qüvvələri xeyli geriyə çəkilib və İranın dəniz sərhədlərindən uzaqlaşıb. O, deyib ki, ABŞ-nın dəniz gəmiləri, məhv ediciləri və aviasiya gəmiləri geri çəkilib və İran dəniz qüvvələri və digər ordu bölmələri rəqibin zəif nöqtələrinə qarşı yeni silahlar hazırlayıb, bəziləri artıq istehsal edilib və istifadəyə hazırdır.

Bemani həmçinin xəbərdarlıq edib ki, əgər ABŞ yenidən vəziyyəti “səhv qiymətləndirərsə”, İran ordusu cavab verəcək və ABŞ dəniz qüvvələrini İranın dəniz sərhədlərindən daha uzaqlaşdıracaq. Həmçinin, o iddia edib ki, İranla münaqişə səbəbindən ABŞ dəniz gəmiləri Bahrayndakı Fifth Fleet bazasına daxil ola bilmir və həmin baza “boş şəhərə” çevrilib. Bu açıqlama İran hərbi rəsmilərinin fikridir, ABŞ dəniz qüvvələrinin yerləşməsinin real miqyasını və dəyişikliklərini müstəqil təsdiq etmək mümkün deyil.

Son dövrlərdə ABŞ həqiqətən aviasiya gəmilərinin rotasiyasını həyata keçirib. Dövlət Televiziyasının xəbərinə görə, “Lincoln” gəmisi oktyabrın 8-də ABŞ-ın Kaliforniya ştatında San Diego limanına qayıdıb, bundan əvvəl Yaxın Şərqdə yerləşdirilmiş “Bush” aviasiya gəmisi də çıxarılıb. Bu xəbərə görə, hal-hazırda ABŞ Yaxın Şərqdə İran əleyhinə əməliyyatlar üçün yalnız “Washington” aviasiya gəmisi qalıb. Yeni göndərilən “Roosevelt” gəmisi sentyabrın 27-də ABŞ-dan yola çıxıb, ən tez oktyabrın sonuna Yaxın Şərq sularına daxil olacaq.

Bu yerləşmə dəyişikliyi İranın ABŞ dəniz qüvvələrinin çəkilməsi barədə açıqlamaları ilə eyni vaxtda gəlsə də, aviasiya gəmisinin dəyişməsi ABŞ-ın hərbi təzyiqinin azalması anlamına gəlməz. ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki real əməliyyat gücü digər gəmilər, qurudan idarə olunan aviasiya gücü, baza təminatı və uzaqdan zərbə imkanlarından asılıdır.

İki həftədə 24 gəmi hücuma məruz qalıb, Hörmüz boğazı əməliyyatlardan bəri ən ciddi zərbə alır

İngiltərənin Financial Times qəzetinin məlumatına görə, oktyabrın 11-nə qədərki iki həftə ərzində Hörmüz boğazı və ətraf sularında 24 gəmi hücuma məruz qalıb, bu, mart ayının əvvəllərində iki həftədə hücuma məruz qalan 13 gəmi ilə müqayisədə daha yüksəkdir. Yalnız oktyabrın 11-də 6 gəmi hücuma məruz qalıb, onların arasında neft məhsulu tankeri, xam neft tankeri və Hindistana məxsus konteyner gəmisi var.

Bu hücumlar faktiki daşımaya ciddi təsir göstərib. Financial Times-ın məlumatına görə, Hörmüz boğazından keçən neft ixracı 9-cu ayda gündəlik orta hesabla 15,5 milyon bareldən oktyabrın 11-də 2,9 milyon barelə düşüb, yəni sentyabrın günlük səviyyəsi ilə müqayisədə 81.3% azalıb. Hindistan isə öz vətəndaşlarının xəsarət alması və iki nəfərin itdiyi ilə bağlı narahatlıq ifadə edib.

Əvvəllər, bölgədəki münaqişələrə baxmayaraq, neft tanker daşımalarında bərpa əlamətləri müşahidə edilirdi, amma son dövrlərdə hücumların sıxlığı artıb və dəniz daşımaları sektoru körfəzdə işə davam etməkdə marağını itirir. Gəmi sahibləri yüksək fraxt haqqı əldə etsələr də, gəminin hücuma məruz qalması, heyətin xəsarət alması, sığorta xərclərinin artması və səyahət gecikmələri riskləri bəzi səfərləri cazibədar olmaya bilər.

Xam neft bazarı üçün əsas dəyişən təkcə boğazın tam bağlanması deyil, həm də neçə gəminin bu sulara girməyə hazır olduğu, tankerlərin ardıcıl yükləmə və boşaltma fazasını tamamlayıb-tamamlamaması və ixracın yüksək səviyyədə davam edib-etməməsidir. Əgər dəniz daşımaları üçün risklər artmağa davam edərsə, təchizatın bərpası yenidən çətinləşə bilər.

İran ABŞ-ın fikirlərini müzakirə edir, lakin boğazın açılması şərtləri dəyişməz qalır

Dəniz daşımaları üçün risklər artdığı vaxtda İran və ABŞ arasında diplomatik kanallar hələ də bağlı deyil. Xəbərə görə, İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Baqai 12 oktyabrda bildirib ki, İran ABŞ-nın İran mövqeyinə dair ən son fikirlərini qiymətləndirir və qiymətləndirmə başa çatdıqdan dərhal sonra vasitəçi tərəfə öz fikirini bildirəcək. O vurğulayıb ki, İran Hörmüz boğazının yenidən açılması üçün şərtlərdə dəyişiklik etmir.

Əvvəllər, İran vasitəçi ilə boğazın açılması və düşmənçilik fəaliyyətinin dayandırılması təklifi göndərmişdi. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Baqai 12-də bildirib ki, İran ABŞ-ın cavabını qiymətləndirir və tam qiymətləndirmə başa çatdıqdan sonra vasitəçi vasitəsilə cavab verəcək. Reuters xəbər verir ki, tərəflər müzakirə gündəliyi üzrə hələ də fərqlidir: ABŞ İranın nüvə məsələsini tez müzakirə etmək istəyir, İran isə öncə boğazın təhlükəsizliyi və müvafiq şərtləri həll etməkdə israr edir.

Bu o deməkdir ki, diplomatik danışıqlar dəniz daşımaları üçün təhlükəsizliyin real yaxşılaşmasına çevrilməyib. Tərəflər atəşkəs, dəniz blokadasının ləğvi və boğazın yenidən açılması şərtlərində fikir ayrılıqları olduğu müddətdə, gəmi sahibləri yalnız davam edən müzakirəyə əsaslanaraq riskin azaldığına inanmaz.

Husilər Səudiyyə Aramco-nu hədəfə alır, enerji obyektləri üçün risk Qırmızı dənizdə artır

Hörmüz boğazının xaricində, Qırmızı dəniz istiqamətindən enerji riski də artır.

Qlobal Qəzetin məlumatına görə, Husilərin sözçüsü 13-də Səudiyyə Aramco-nun neft obyektlərini “qanuni hücum hədəfi” adlandırıb və Səudiyyə Ərəbistanı ərazisindəki müvafiq neft obyektləri ətrafında işləyən işçilər və sakinləri uzaqlaşmağa çağırıb.

Türkiyənin Anadolu Agentliyinin məlumatına görə, Husilər Səudiyyə Aramco-nun Dammamda baş ofisini, Ər-Riyadda emal obyektlərini və Ər-Riyaddakı King Khalid Beynəlxalq Aeroportunu vurğulayıb və deyib ki, Səudiyyə Ərəbistanı Yəmənin paytaxtı Sana'ya hücumları davam etdirərsə, həmin məkanlar qisas hədəfi olacaq. Bu təhdid hələ onların hücuma məruz qalması demək deyil, amma potensial risk Səudiyyə neft şirkətləri və əsas infrastruktur obyektləri üçün aydın şəkildə göstərilib.

Bu dəyişiklik əhəmiyyətlidir: Hörmüz boğazında yaranan krizis əsasən xam neft və neft məhsulları daşımaları üçün mühüm yol idi, amma Səudiyyə Aramco obyektlərinə konkret təhdid riskin neft istehsalı, emalı və enerji ixracı mərhələsinə də yayılmasına səbəb ola bilər. Əgər bu təhdid real hücuma çevrilsə, bazar təkcə gəmilərin başqa yollardan keçməsi, sığorta haqqının artması və daşımada gecikmələr deyil, həm də istehsal obyektləri üçün zərər və təchizat imkanının azalması riski ilə üzləşəcək.

İranın dəniz gəmilərinə qarşı hücumları, ABŞ aviasiya gəmilərinin yerləşməsində dəyişiklik və diplomatik danışıqların davam etməsi fonunda, Qırmızı dəniz istiqamətindən gələn risklər Yaxın Şərqdə enerji təchizatı üçün əlavə qeyri-müəyyənlik yaradıb. Beynəlxalq neft bazarları üçün dəniz daşımaları və istehsal obyektləri üçün risklərin üst-üstə düşməsi, hətta bir hissəsi bərpa olunsa belə, bölgə təchizatı üçün təkrar-təkrar zərbə və riskləri artırır.