Global iqtisodiyotining "boʻron markazi": rivojlangan davlatlarning "qarz inqirozi"

Rivojlangan davlatlar jahon moliyaviy tizimining barqaror langari sifatidan yangi xavf manbaiga aylanmoqda. Energiya narxlarining keskin ko‘tarilishi va foiz stavkalari uzluksiz o‘sishi sharoitida Amerika Qo‘shma Shtatlari, Yevropa va Yaponiyaning qarz barqarorligi muammosi tobora yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. Ilgari global moliya bozorining xavfsiz poydevori sifatida qaralgan rivojlangan iqtisodiyotlar endi o‘zlarining fiskal holati tufayli investorlar e’tiboridan chetda qolmaydigan tashvishga aylangan.

Xalqaro Valyuta Fondi (XVF) rahbari Kristalina Georgieva yaqinda ogohlantirganidek, rivojlangan iqtisodiyotlar qarz muammosida eng jiddiy tartib buzarlarga aylangan. Hukumat qarzlari uchun foiz to‘lovlari doimiy oshib borayotgani sababli byudjetdan foydalanishda imkoniyatlar yanada cheklanib, davlatlarning aholi uchun yashash xarajatlarini qo‘llab-quvvatlash layoqati susayadi.

“Biz odamlarning norozi bo‘lib borayotganiga tayyor bo‘lishimiz kerak,” dedi u. “Eh, ehtimol ular ko‘chalarga chiqadi.” Bu bayonotlar XVF va Jahon banki yillik yig‘ilishi oldidan bildirilgan bo‘lib, tadbir o‘tkazilayotgan Tailand qariyb 30 yil oldin Osiyo moliyaviy inqirozining boshlang‘ich nuqtasi bo‘lgan.

BofA Securities ham qayd etganidek, Amerika va Fransiya qarz darajasi yuqorilashuvi, moliyalashtirish bahosining ko‘tarilishi va fiskal islohotlarning kechikishi bosimining bir-biriga qo‘shilgan murakkab to‘plamini boshdan kechirmoqda. Ikkala davlat ham past foiz stavkalari davrida katta miqdorda qarz to‘plaganiga qaramay, moliyalashtirish muhitining torayishi ortidan xarajatlarni qisqartirishga qiynalmoqda. Amerika uchun asosiy bosim soliq tushumlarining pasayishidan kelib chiqsa, Fransiyada esa tuzilmaviy daromadning pasayishi chuqurroq. Buh Buyuk Britaniya va Yaponiya ham bu muammodan chetda emas.

Ushbu fiskal bosimning salbiy ta’siri davlatlar bilan chegaralanmaydi. AQSh davlat obligatsiyalari kabi asosiy aktivlar rentabelligi doimiy oshsa, korporatsiyalar, aholining va davlatning moliyalash bahosi ham o‘sadi; agar yoqilg‘i narxlari inflyatsiyani yanada yuqoriga ko‘tarsa va AQSh Federal Rezervi yoki Yaponiya Bankini siquvchi siyosatini davom ettirishga majbur etsa, rivojlanayotgan bozorlar ham qiyin ahvolda qoladi — ular foiz stavkalarini oshirish bilan kapital oqimlaridan zarar ko‘rmaslik uchun murakkab tanlov qiladi.

Qarz va foiz stavkasining “zararli aylanishi”

Rivojlangan davlatlarning qarzdagi murakkab muammosi, asosan, past foiz stavkalari davrida yig‘ilgan katta qarz hajmi bilan hozirgi yuqori foizli muhit o‘rtasidagi tuzilmaviy nomuvofiqligiga asoslanadi.

Xalqaro Moliyaviy Assotsiatsiyasi (IIF) ma’lumotlariga ko‘ra, hatto so‘nggi obligatsiyalar sotilishi to‘lqini boshlanishidan oldin ham, boy davlatlar har yili qarz uchun 3.3 trillion dollardan ko‘proq foiz to‘lagan, bu jahon mudofaa xarajatlari yoki sun’iy intellektga sarmoya umumiy hajmidan ko‘p. Yettilik davlatlari (G7) 10 yillik davlat obligatsiyalari o‘rtacha rentabelligi o‘tgan oy 4,3% ga yetib, 2008 yildan buyon ilk bor shu ko‘rsatkichga chiqdi.

HSBC Osiyo bosh iqtisodchisi Frederic Neumann ushbu vaziyatni “xavfli aylanish” deb tasvirladi — “qarz xizmatini to‘lash bahosi oshgani sari investorlar yana foiz stavkalarini yuqorilashtiradi.” Bloomberg xabariga ko‘ra, rivojlangan va rivojlanayotgan bozorlardagi suveren obligatsiyalar rentabelligidagi tafovut tobora qisqarib, boy davlatlarning kredit afzalligi yemirilmoqda.

BofA Securities global iqtisodchilari Claudio Irigoyen va Antonio Gabriel so‘nggi “Jahon iqtisodiy haftaligi” hisobotida bu hodisani “fiskal siyosatning vaqt mos kelmasligi” muammosi sifatida baholadilar. Qayd etilishicha, o‘tgan yigirma yilda Fransiya va AQShning qarzi YAIMga nisbatan mos ravishda 50 va 60 foiz punktga oshdi, buning katta qismi juda past foiz stavkalari davrida ro‘y berdi. Muammoning mazmuni shundaki, past foiz davrida ortiqcha qarzlar yig‘ilganiga emas, balki foiz muhitidagi yengillik yo‘qolgandan so‘ng siyosiy tizim ularning narxini qisqartira olmasligiga borib taqaladi.

Amerika va Fransiya: muammo o‘xshash, sababi — farqli

BofA Securities hisobotida Amerika va Fransiyaning fiskal dinamikasi batafsil taqqoslanadi, ikki davlat bir xil muammoga duchor bo‘lsa-da, sabablar turlicha.

Ikki davlatning qarzi YAIMga nisbatan deyarli teng, taxminan 120% atrofida: Fransiyada bir oz past, Amerikada esa bir oz yuqoriroq. Ikkalasida ham bazaviy byudjet taqchilligi YAIMga nisbatan 2,5% dan biroz yuqoriroq, biroq Amerikada foiz yuklanmasi kattaroq, umumiy taqchilligi YAIMga nisbatan 6% atrofida, bu esa Fransiyadagi 5% atrofidan yuqoriroq.

Kirim nuqtasida, har ikki davlat ham 2021-2022 yillardagi soliq tushumlari “boom”idan so‘ng daromadlarning 2022 yildan pasayishini ko‘rdi. BofA Securities ta’kidlaydiki, har ikki mamlakat siyosatchilari ushbu vaqtinchalik daromad o‘sishini doimiy takomillashtirish deb hisoblab, tuzilmaviy yuqori xarajatlarni saqlab qoldi. Daromad kamayganda esa, yuqori xarajatlar faqat yangi qarz hisobiga saqlab turildi.

Ikki davlatning farqi shundaki: Amerikada daromad pasayishi asosan tsiklik, 2022-yil kapital daromad soliqlarining normallashuvi va shaxsiy daromad soliqlari bo‘yicha vaqtinchalik ta’sirni aks ettiradi; Fransiyada esa, pasayish tuzilmaviy xususiyatga ega, bunga ilgari o‘tkazilgan soliq islohotlari sabab soliqlar elastikligining pasayishi va korxona hamda mehnat soliqlari tushumining qisqarishi sabab bo‘lgan. BofA Securitiesga ko‘ra, Fransiyada daromadlarning bir qismi doimiy pasaygan bo‘lishi mumkin, siyosiy bo‘linish va 2027 yilgi saylovlarni yaqinlashishi fiskal uyg‘unlik masalasini yanada qiyinlashtirgan.

Buyuk Britaniya: ehtiyotkor byudjet — uzoq muddatli muammolarni yashira olmaydi

Buyuk Britaniya ham fiskal bosim va siyosiy cheklovlarning ikki karra ta’siriga duch kelmoqda. BofA Securities tahliliga ko‘ra, mamlakat hukumati 28-oktabrda nisbatan konservativ kuzgi byudjetni taqdim etadi, asosiy e’tibor fiskal barqarorlikni saqlashga qaratiladi, katta ko‘lamli stimulyativ choralar ko‘zda tutilmagan.

BofA Securities hisobicha, Buyuk Britaniya fiskal barqarorlik qoidalari doirasidagi byudjet zaxirasi martdagi 23,6 milliard funtdan taxminan 14 milliardga qisqarib, 10 milliard funt atrofida qoldi, bunga asosan davlat obligatsiyalari rentabelligi, inflyatsiya va iqtisodiy o‘sishning tashvishli sur’ati sabab bo‘lgan. Byudjet zaxirasini taxminan 17 milliard funtga qisman qaytarish uchun, hukumat 8 milliard funt atrofida soliq oshirish choralarini e’lon qilishi kutilmoqda.

Xarajatlar nuqtasida, hukumat inflyatsiyani yumshatish uchun 5,5 milliard funt atrofida energiya qo‘llab-quvvatlash choralarini rejalamoqda: yoqilg‘i solig‘i muzlatishini va elektr narxidagi QQSning qisqarishini uzaytirish kutilmoqda. BofA Securities hisobotiga ko‘ra, bu choralar 2027-yilda inflyatsiyani 20 bazaviy punktga qisqartirishi mumkin, lekin ularning Angliya Banki noyabrda va kelasi yil fevralda yana 1 marta foiz stavkasini oshirishi haqidagi prognozini o‘zgartirishga yetarli emas.

BofA Securities qayd etadi: Buyuk Britaniyaning asosiy fiskal muammolari yaqin kelajakka qoldirildi — ularning qatorida himoyalanmagan sektor xarajatlarini qisqartirishdan voz kechish, mudofaa uchun xarajatlarni oshirish va ijtimoiy parvarish uchun kamchiliklarni to‘ldirish haqidagi og‘riqli qarorlar ham bor; ularning barchasi keyingi parlament muddatiga ortga surildi.

Yaponiya: vaqt evaziga manevr, xavf yo‘qolmagan

Yaponiya esa o‘ziga xos yo‘lni tanladi: nihoyatda yumshoq pul-kredit siyosati, uzoq muddatli qarz muddati va mahalliy moliyalash asosida, Yaponiya yuqori qarzning fiskal natijalarini orqaga surdi, biroq ularni bartaraf etmadi.

BofA Securities hisobotida aytilishicha, Yaponiyada uzoq yillik qarz to‘planishi juda qulay pul-kredit sharoitida yuz berdi; nominal o‘sish, uzoq muddatli qarz va ichki moliyalash foiz stavkasining fiskal bosimini vaqtincha susaytirib turdi, lekin to‘liq bartaraf etmadi.

Yaponiya Banki neft narxi bosimi ortidan foiz stavkasini oshirishda davom etar ekan, BofA Securities prognoziga ko‘ra, siyosiy foiz stavkasi hozirgi 1,25% dan 2027-yil oxirigacha 2,00% ga ko‘tariladi; Yaponiya davlat obligatsiyalari rentabelligi esa 3% dan yuqoriga ko‘tarilgan. Natijada, qarz xizmatining bahosi bosimi asta-sekin oshib boradi.

Rivojlanayotgan bozorlar: saboq chiqarildi, nisbatan mustahkamlik

Rivojlangan davlatlarning muammolari fonida, rivojlanayotgan bozorlar umuman nisbatan mustahkamligini ko‘rsatmoqda.

Bloomberg Economics’ning bosh muovini Adriana Dupita qayd etadiki, “so‘nggi yillarda bir necha rivojlanayotgan bozorlar yaxshi saboq oldi va hozirgi bozor tebranishlariga o‘tganlarga qaraganda yaxshiroq iqtisodiy holatda kirdi. Kamroq joriy hisob taqchilligi va ko‘proq valyuta zaxiralari Xalqaro Valyuta Fondidan yordam so‘rash zaruriyatini kamaytirmoqda.”

Bu mustahkamlik qisman yaqin 30 yil oldingi Osiyo moliyaviy inqirozining og‘riqli darslaridan saboq chiqarilganligiga borib taqaladi. 1997-yilda Tailand kurslar bog‘liqligidan voz kechishga majbur bo‘lib, krizis tezda Malayziya, Indoneziya va Koreyaga tarqaldi. Shundan so‘ng hukumatlar fiskal va bank nazorat qoidalarini kuchaytirishdi va ko‘proq moliyaviy “yostiq” to‘plashdi.

Singapur prezidenti Tharman Shanmugaratnam sammit oldidan bo‘lib o‘tgan tadbirda ochiqchasiga aytdi, bugungi eng yirik fiskal muammoga duch kelayotgan davlatlar “dunyoning tizimli muhim iqtisodiyotlari”, “XVF ularni qutqara olmaydi”, biroq uning “juda kuchli tavsiyalari jiddiy ko‘rib chiqilishi kerak”.

Biroq rivojlangan davlatlarning qarz ortiqchaligining “shok” effekti ilk belgilari paydo bo‘ldi: uzoq muddatli rentabellik ko‘tarilishi ayrim investorlarni rivojlanayotgan bozorlarning obligatsiya portfellaridan qisqartirishga majbur qildi, Tailand kabi davlatlar esa qisqa muddatli qarz chiqarishga o‘tishni ko‘rib chiqmoqda. Jahon Banki prezidenti Ajay Banga Bloomberg’ga shunday dedi: moliyaviy ahvoli tang davlatlar hozirda yangi moliyalashni izlashdan ko‘ra joriy loyihaviy kreditlarni qayta sozlashga ustuvorlik bermoqda.

Siyosiy xavf: rivojlanayotgan bozorlar emas, endi rivojlanganlarga o‘tmoqda

Fiskal va moliyaviy xavflar endi boy mamlakatlar tomon siljimoqda, siyosiy xavf ham shular qatoridan.

Risk Intelligence kompaniyasi Verisk Maplecroft vakili Jimena Blanco ta’kidlaganki, uning ijtimoiy norozilik indeksi bo‘yicha o‘tgan ikki yilda eng katta yomonlashuv Yevropada kuzatilgan, Amerika va Kanada ham ortda emas. Fransiyada bu oyda 265 mingdan ortiq talaba norozilik namoyishi qilib ko‘chalarga chiqdi, hukumatdan o‘qituvchilar yetishmasligi va ta’lim infratuzilmasi eskirishi muammosini hal qilishni talab qildi.

“Inflyatsiya va qarzni qoplash iqtisodiyotlardan ko‘proq narsa talab qilmoqda," dedi Blanco, “aholi ikki yo‘nalishda ham bosimni sezmoqda.”

XVF nazoratchilarining hisobotiga ko‘ra, AQSh, Germaniya, Fransiya va Buyuk Britaniyada XVF fiskal tavsiyalarining to‘liq yoki deyarli to‘liq ijrosi atigi 15% ni tashkil qiladi. Sobiq AQSh Xalqaro Valyuta Fondi vakili Doug Rediker ochiq tan oldiki, qarz olmaydigan davlatlar uchun XFning ta’sir kuchi “juda cheklangan”. Bu esa, siyosiy qarshilik va qarz bosimi birga kelganda, rivojlangan davlatlarda fiskal uyg‘unlik yo‘li rivojlanayotgan mamlakatlarnikidan ancha qiyin bo‘lishini anglatadi.