Lỗ tỷ giá hối đoái của các công ty niêm yết ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh? Tổng lợi nhuận ngoại hối mới là sổ sách thực sự

Phóng viên | Thiệu Hoài Viễn Biên tập | Chu Viêm Viêm, Trương Nghiêm

Đánh giá hiệu quả quản lý rủi ro tỷ giá, không thể chỉ nhìn vào một mục lợi nhuận/lỗ do chuyển đổi ngoại tệ. Kết hợp cả phần chuyển đổi và phần phái sinh lại mới là sổ sách thực của việc quản lý rủi ro tỷ giá cho doanh nghiệp.

Nửa đầu năm 2026, nhiều doanh nghiệp niêm yết công bố báo cáo bán niên cho thấy ảnh hưởng của biến động tỷ giá khiến tổn thất do chuyển đổi ngoại tệ của doanh nghiệp tăng lên. Với các doanh nghiệp có tỷ trọng doanh thu ở nước ngoài cao, tài sản và nghĩa vụ ngoại tệ lớn, tác động từng thời kỳ do biến động tỷ giá càng rõ rệt hơn.

Lấy ví dụ ba doanh nghiệp trụ cột có kinh doanh toàn cầu: Ningde Times nửa đầu năm lỗ chuyển đổi ngoại tệ 2,81 tỷ NDT, cùng kỳ năm trước là lãi chuyển đổi 2,332 tỷ NDT; Luxshare Precision nửa đầu năm lỗ chuyển đổi 1,986 tỷ NDT, cùng kỳ năm trước là lãi 493 triệu NDT; Midea Group nửa đầu năm chi phí tài chính chuyển từ thu nhập cùng kỳ năm trước 5,99 tỷ NDT sang khoản chi 3,27 tỷ NDT, báo cáo tài chính ghi chú nguyên nhân chính là do lỗ chuyển đổi ngoại tệ tăng lên.

Sau khi công bố số liệu báo cáo nửa đầu năm, thị trường xuất hiện ý kiến cho rằng quản lý rủi ro tỷ giá của doanh nghiệp Trung Quốc khi đi ra nước ngoài còn kém, mức độ phòng ngừa rủi ro (hedging) chưa đủ, chưa đối phó hiệu quả với rủi ro biến động tỷ giá. Tuy nhiên, dữ liệu mới nhất của Cục Quản lý Ngoại hối Quốc gia cho thấy, nửa đầu năm nay, quy mô doanh nghiệp sử dụng các sản phẩm phái sinh ngoại hối như kỳ hạn, quyền chọn để quản lý rủi ro tỷ giá lên tới gần 1,4 nghìn tỷ USD, tăng 40% so với cùng kỳ; tỷ lệ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro ngoại hối đạt 35,3%, tăng 5,3 điểm phần trăm so với cả năm 2025.

Sự đối lập giữa “tỷ lệ phòng ngừa tăng nhưng lỗ chuyển đổi ngoại tệ mở rộng”, nguyên nhân là gì? Nhiều chuyên gia được phỏng vấn cho biết, chủ yếu liên quan đến quy định xác nhận khoản mục theo chuẩn mực kế toán.Điểm then chốt là, lợi nhuận phòng ngừa và lãi/lỗ chuyển đổi ngoại tệ nằm ở hai khoản mục phần hành khác nhau, tỷ lệ phòng ngừa tăng sẽ không trực tiếp giảm con số trên sổ của khoản mục “lãi/lỗ chuyển đổi ngoại tệ”, hiệu quả phòng ngừa không thể hiện ngay trên một khoản mục, nên chỉ nhìn một mục là phiến diện và không chính xác.

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tài chính Xuyên biên giới Vương Chí Nghị cho biết,đây là một sự hiểu lầm phổ biến trên thị trường.Bảo hiểm phòng ngừa quản lý là tổng thể rủi ro hở tỷ giá của doanh nghiệp, còn báo cáo tài chính phản ánh kết quả của tài sản, nợ và phái sinh ở các khoản mục khác nhau, hai bên không hoàn toàn tương ứng. Một khoản mục lãi/lỗ chuyển đổi ngoại tệ không thể phản ánh toàn diện năng lực kiểm soát rủi ro tỷ giá của doanh nghiệp, cũng khó thể hiện được tác động thực sự của biến động tỷ giá lên lợi nhuận doanh nghiệp.

Phó Tổng Giám đốc trung tâm vận hành vốn Ngân hàng Zhejiang, Hoàng Ngọc Đình cũng chỉ ra với phóng viên, sau khi doanh nghiệp tiến hành hoạt động phòng ngừa rủi ro, lợi nhuận/lỗ hiện tại do biến động tỷ giá và lợi nhuận/lỗ do phái sinh không thể hợp nhất trình bày, mà rải rác ở các khoản mục tài chính khác nhau, dẫn đến thị trường dễ thấy khoản lỗ hiển thị mà khó nhận ra lợi ích phòng ngừa tiềm ẩn, dễ đánh giá phiến diện.

Một khoản mục lợi nhuận/lỗ chuyển đổi ngoại tệ bị bóp méo thực tế

Số liệu lỗ chuyển đổi ngoại tệ của ba công ty niêm yết trên thực tế không thể hiện đầy đủ việc quản lý rủi ro tỷ giá thất bại, số liệu báo cáo tài chính của Midea Group, Luxshare Precision và Ningde Times cho thấy điều này từ nhiều khía cạnh khác nhau.

Số liệu tài chính của Midea Group thể hiện rõ sự tương phản do việc phân chia khoản mục. Nửa đầu năm 2026, chi phí tài chính của công ty đã chuyển từ thu nhập cùng kỳ năm trước 5,99 tỷ NDT sang chi 3,27 tỷ NDT, báo cáo tài chính ghi chú nguyên nhân chính do lỗ chuyển đổi ngoại tệ tăng lên. Tuy nhiên, đồng thời, nghiệp vụ phòng ngừa phái sinh của công ty lại mang lại lợi nhuận đáng kể; lợi nhuận đầu tư cùng kỳ tăng 370,7% lên 3,04 tỷ NDT, lợi nhuận thay đổi giá trị hợp lý tăng 464,83% lên 4,997 tỷ NDT, cả hai loại lợi nhuận này đều bao gồm đóng góp phòng ngừa từ công cụ phái sinh ngoại tệ.

Luxshare Precision thì trực tiếp chỉ ra vấn đề hạch toán này trong báo cáo tài chính. Công ty cho biết, lợi nhuận/lỗ chuyển đổi ngoại tệ nằm trong mục chi phí tài chính, còn lợi nhuận/lỗ do nghiệp vụ phòng ngừa ngoại tệ được ghi vào mục lợi nhuận/lỗ không thường xuyên, nên hiệu quả phòng ngừa tỷ giá không thể hiện đầy đủ ở một khoản mục. Dữ liệu cho thấy, nửa đầu năm công ty ghi nhận lỗ chuyển đổi 1,986 tỷ NDT, đối ứng là lợi nhuận quản lý rủi ro ngoại tệ 1,297 tỷ NDT, hiệu quả phòng ngừa rủi ro đã bù đắp phần lớn tác động tiêu cực từ biến động tỷ giá.

Trường hợp của Ningde Times còn đưa ra kết quả tính toán đầy đủ hơn. Nửa đầu năm, công ty ghi nhận lỗ chuyển đổi ngoại tệ trên sổ là 2,81 tỷ NDT, nhưng nhờ hoạt động phòng ngừa rủi ro thường xuyên, sau khi bù trừ lãi/lỗ phái sinh và ngoại tệ, tổn thất thực tế liên quan đến tỷ giá chỉ còn 170 triệu NDT, khoản lỗ lớn trên sổ chỉ là biến động “giấy tờ” do định giá lại tỷ giá vào cuối kỳ kế toán.

Dù tình hình mỗi doanh nghiệp là khác nhau, nhưng đều chỉ ra một kết luận chung:theo chuẩn mực kế toán hiện nay, lãi/lỗ chuyển đổi ngoại tệ và lãi/lỗ từ phòng ngừa phái sinh được ghi ở các khoản mục khác nhau, cùng một hành vi quản lý rủi ro tỷ giá lại bị trình bày riêng, một khoản mục đơn lẻ không phản ánh khách quan toàn cảnh quản lý rủi ro. Nếu chỉ nhìn chỉ số lãi/lỗ chuyển đổi trên báo cáo, sẽ không thể đánh giá đầy đủ năng lực quản lý rủi ro tỷ giá và tác động thực của biến động tỷ giá đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp niêm yết.

Hiệu quả kiểm soát rủi ro tỷ giá phải xét cả tổng lợi nhuận/lỗ ngoại tệ

Hoàng Ngọc Đình cho biết, việc thị trường hiểu sai về quản lý rủi ro tỷ giá của doanh nghiệp bắt nguồn từ chưa nắm rõ logic hạch toán tài chính của nghiệp vụ phòng ngừa. Trong chu kỳ biến động tỷ giá, các doanh nghiệp niêm yết thực hiện phòng ngừa rủi ro, báo cáo tài chính đồng thời sẽ có ba loại biến động lợi nhuận liên quan, ba nhóm số liệu này bổ sung cho nhau, cấu thành một sổ sách rủi ro tỷ giá hoàn chỉnh.

Thứ nhất là lợi nhuận/lỗ chuyển đổi ngoại tệ.Bao gồm các khoản tiền ngoại tệ, khoản phải thu ở nước ngoài, nghĩa vụ ngoại tệ... trong ngày lập bảng cân đối kế toán được quy đổi theo tỷ giá giao ngay tại thời điểm đó, sự khác biệt giữa tỷ giá đầu và cuối kỳ tạo nên chênh lệch chuyển đổi ghi nhận vào khoản lợi nhuận/lỗ chuyển đổi, phản ánh biến động tỷ giá trên sổ sách đối với tài sản ngoại tệ kinh doanh.

Thứ hai là lợi nhuận/lỗ thay đổi giá trị hợp lý.Doanh nghiệp ký hợp đồng ngoại hối kỳ hạn, quyền chọn... để phòng tránh rủi ro tỷ giá, trong khi chưa đến hạn thanh toán sẽ xác nhận lãi/lỗ chưa thực hiện theo giá thị trường, khoản lỗ/lãi này ghi nhận vào lợi nhuận/lỗ thay đổi giá trị hợp lý, không tính vào chi phí tài chính.

Thứ ba là lợi nhuận đầu tư.Sau khi hợp đồng phái sinh ngoại tệ đáo hạn, hoàn thành giao dịch hoặc đóng vị thế, khoản lãi/lỗ thực tế thực hiện được ghi nhận vào lợi nhuận đầu tư kỳ đó, trên báo cáo tách biệt với khoản mục lãi/lỗ chuyển đổi.

Hoàng Ngọc Đình còn lấy một trường hợp thực tế để phân tích rõ sự sai lệch hạch toán: Một doanh nghiệp có khoản phải thu 100 triệu USD kỳ hạn 3 tháng, thời điểm ký kết tỷ giá giao ngay là 6,80, cuối kỳ nhân dân tệ tăng giá lên 6,70, định giá lại ghi nhận lỗ chuyển đổi ngoại tệ 10 triệu NDT; nếu đồng thời ký hợp đồng kỳ hạn 3 tháng khoá tỷ giá ở mức 6,75, cuối kỳ đạt lãi chưa thực hiện 5 triệu NDT.

Lúc này, mục lãi/lỗ chuyển đổi ngoại tệ thể hiện khoản lỗ 10 triệu NDT, còn lãi trên phái sinh hiện trong khoản biến động giá trị hợp lý, hai mục này, một lỗ một lãi, ảnh hưởng thực tế chỉ còn -5 triệu NDT. Nếu chỉ nhìn lợi nhuận/lỗ chuyển đổi, sẽ có cảm giác doanh nghiệp quản lý tỷ giá rất kém, nhưng thực tế rủi ro tỷ giá doanh nghiệp gặp phải không lớn như con số trên sổ sách.

Bà giải thích thêm, theo chuẩn mực kế toán hiện tại, khoản lỗ chuyển đổi trên tài sản ngoại tệ phòng ngừa rủi ro được phản ánh vào chi phí tài chính, còn lợi nhuận từ phái sinh lại rải ở hai mục lợi nhuận thay đổi giá trị hợp lý và lợi nhuận đầu tư, cấu thành đặc điểm “lỗ thấy rõ, lãi ẩn giấu” trên báo cáo.

“Thực tế, chỉ khi cộng ba sổ này lại với nhau mới thấy rõ hiệu quả phòng ngừa.” Hoàng Ngọc Đình nhấn mạnh, khoản lỗ trên báo cáo chỉ thông qua một mục rất dễ khiến nhà đầu tư đánh giá thấp tác dụng thực tế của phòng ngừa. Nếu tổng hợp phần chuyển đổi và phần phái sinh, ảnh hưởng thực sự của biến động tỷ giá thường nhỏ hơn số hiện trên một mục sổ sách.

Phòng ngừa giúp làm phẳng lợi nhuận, ổn định kinh doanh

Người phụ trách liên quan của Cục Quản lý Ngoại hối quốc gia cho biết, thực tiễn cho thấy, doanh nghiệp có thể ưu tiên sử dụng các phương pháp tự nhiên như cân đối thu chi ngoại tệ, điều chỉnh đồng tiền định giá, truyền dẫn giá thành... để quản lý rủi ro tỷ giá ngay từ đầu, cũng có thể tham gia giao dịch phái sinh ngoại hối để quản lý phần rủi ro ngoại hối còn lại (tức là phòng ngừa ngoại hối). Chủ động tham gia phòng ngừa ngoại hối có ý nghĩa quan trọng với việc vận hành ổn định của doanh nghiệp.

Thứ nhất, giảm bất định cho hoạt động.Trong hoạt động kinh tế đối ngoại, thông qua sử dụng công cụ phái sinh ngoại hối, doanh nghiệp có thể khoá trước tỷ giá cho doanh thu hoặc chi tiêu ngoại tệ trong tương lai, từ đó xây dựng chi phí sản xuất, bán hàng và quản lý vốn, không bị biến động tỷ giá làm phiền, về lâu dài lợi nhuận sẽ ổn định hơn, doanh nghiệp có thể tập trung hơn vào nghiệp vụ chính. Đặc biệt, khi chủ động phòng ngừa ngoại hối, có thể ngăn chặn tổn thất không kiểm soát được do biến động lớn tỷ giá gây nên, giới hạn ảnh hưởng tổn thất lớn, tránh tình trạng doanh nghiệp rơi vào khó khăn.

Thứ hai, giữ vững chỉ số tài chính then chốt.Các khoản ngoại tệ như tiền mặt, phải thu phải trả, vay nợ... vì tỷ giá xác nhận ban đầu và tỷ giá ngày bảng cân đối khác nhau sẽ phát sinh lợi nhuận/lỗ chuyển đổi ngoại tệ. Đối với hầu hết các doanh nghiệp niêm yết, lợi nhuận/lỗ chuyển đổi ngoại tệ được đưa vào chi phí tài chính, còn lợi nhuận/lỗ phòng ngừa ngoại hối được ghi ở mục thay đổi giá trị hợp lý hoặc đầu tư, cả hai cùng ảnh hưởng đến lợi nhuận hoạt động.

Nếu doanh nghiệp chủ động tham gia phòng ngừa rủi ro, lãi/lỗ chuyển đổi ngoại tệ và lãi/lỗ phòng ngừa sẽ bù trừ phần nào cho nhau, giúp lợi nhuận vận hành mượt mà hơn. Còn doanh nghiệp không phòng ngừa rủi ro ngoại hối thì lợi nhuận vận hành sẽ lên xuống thất thường theo tỷ giá, gây bất lợi cho việc định giá. Do đó, đánh giá hiệu quả phòng ngừa phải cộng cả lợi nhuận/lỗ chuyển đổi và phòng ngừa, tránh nhìn phiến diện theo chi phí tài chính thay đổi đơn nhất.

Thứ ba, tăng cường ổn định thị trường ngoại hối.Nhìn từ góc độ vĩ mô, nếu doanh nghiệp luôn theo định hướng trung tính rủi ro tỷ giá, đưa biến động tỷ giá vào quyết sách kinh doanh thường nhật, khi gặp biến động sẽ bình tĩnh hơn, tránh hiện tượng mua đuổi, bán tháo, giảm biến động cùng chiều theo chu kỳ và nâng cao sức chống chịu của thị trường ngoại hối, tạo môi trường ổn định hơn cho doanh nghiệp kinh doanh.

Từ góc độ quản lý, định hướng này cũng đã được khẳng định. Ông Lý Bân, Phó cục trưởng kiêm người phát ngôn Cục Quản lý Ngoại hối quốc gia Trung Quốc tại buổi họp báo “Tình hình thu chi ngoại tệ nửa đầu năm 2026” cho biết, hiện môi trường bên ngoài phức tạp, biến động hai chiều tỷ giá tăng mạnh, doanh nghiệp cần kiên trì nguyên tắc trung tính rủi ro tỷ giá, chủ động có biện pháp quản lý rủi ro, hạn chế tối đa ảnh hưởng tỷ giá lên kinh doanh chính và tài chính doanh nghiệp.